Mimo wieloznaczności rzeczownika progymnasmata w pismachpowstających w wiekach od XV do XVIII termin ten był jednak kojarzonygłównie z ukształtowanym ostatecznie w dobie późnego Antyku przez Teonaz Aleksandrii (I w. po Chr.), Hermogenesa (między II a IV w.), Mikołajaz Myry (V w.), a przede wszystkim przez Aftoniosa z Antiochii (drugapołowa IV w.) określonym typem podręczników oraz ćwiczeń retorycznych.
Cechąwyróżniającą owe retoryczne progymnasmata jest z jednej strony ichrudymentarny, szkolny charakter, z drugiej zaś gradacja trudnościwprowadzanego materiału.
(z wprowadzenia)
1. Wprowadzenie /11
1.1. Definicja / 11
1.2. Dobór tekstów i ramy chronologiczne /16
1.3. Stan badań / 18
2. Progymnasmata w edukacji grecko-rzymskiej /28
2.1. Najwcześniejsze świadectwa o progymnasmatach i proces kształtowania się schematu progymnasmatycznego w Grecji i Rzymie do I wieku po Chr. /28
2.2. Podręczniki retorycznych ćwiczeń wstępnych przed Aftoniosem /34
2.2.1. Teon / 35
2.2.2. Kwintylian /38
2.2.3. Hermogenes /41
2.3. Dojrzały schemat progymnasmatyczny. podręcznik Aftoniosa z Antiochii / 44
2.3.1. ′Afqonios sofisths i jego pisma /44
2.3.2. Charakterystyka poszczególnych rozdziałów Progymnasmatów Aftoniosa /46
2.3.2.1. Bajka /46
2.3.2.2. Opowiadanie /48
2.3.2.3. Chreja /50
2.3.2.4. Gnoma /53
2.3.2.5. Refutacja /57
2.3.2.6. Konfirmacja /58
2.3.2.7. Miejsce wspólne /59
2.3.2.8. Pochwała /62
2.3.2.9. Nagana /64
2.3.2.10. Porównanie /65
2.3.2.11. Etopeja /67
2.3.2.12. Opis /69
2.3.2.13. Teza /72
2.3.2.14. Ocena prawa /74
2.3.3. Miejsce Progymnasmatów Aftoniosa wśród antycznych podręczników retorycznych ćwiczeń wstępnych - podsumowanie /75
2.4. Mikołaj z Myry oraz pomniejsi progymnasmatycy późnego Antyku / 77
3. Bizancjum i Średniowiecze łacińskie /82
3.1. Pryscjan / 82
3.2. Ślady znajomości progymnasmatów na łacińskim Zachodzie do wieku IX / 86
3.3. Progymnasmata w teorii i praktyce szkoły bizantyńskiej /87
3.4. Kwestia obecności greckiej teorii progymnasmatycznej w Europie Zachodniej w wiekach od X do XIV /91
4. Aphthonius seu Fons eloquentiae. Progymnasmata w edukacji humanistycznej od schyłku XV do połowy XVII wieku / 94
4.1. Aphthonius Latinus. Tłumacze i przekłady Aftoniosowych Progymnasmatów /96
4.1.1. Rudolf Agricola /98
4.1.2. Angelo Poliziano /101
4.1.3. Ioannes Maria Catanaeus. Problem dwóch lekcji przekładu /103
4.1.4. Kontaminacja Reinharda Loricha /107
4.1.5. Franciscus Scobarius /108
4.1.6. Joachim Camerarius /110
4.1.7. Łacińska terminologia progymnasmatyczna w przekładach Agricoli, Catanaeusa, Scobariusa i Camerariusa oraz kontaminacji Loricha /114
4.1.7.1. Bajka /115
4.1.7.2. Opowiadanie /119
4.1.7.3. Chreja /124
4.1.7.4. Gnoma/sentencja /129
4.1.7.5. Refutacja /133
4.1.7.6. Konfirmacja /138
4.1.7.7. Miejsce wspólne /143
4.1.7.8. Pochwała /149
4.1.7.9. Nagana /156
4.1.7.10. Porównanie /159
4.1.7.11. Etopeja /164
4.1.7.12. Opis /171
4.1.7.13. Teza /178
4.1.7.12. Ocena prawa /184
4.1.8. Renesansowa teoria przekładu a praktyka translatorska Agricoli, Catanaeusa, Scobariusa i Camerariusa. Próba klasyfikacji i podsumowania / 189
4.2. Między parafrazą a kompilacją. Podręczniki Petrusa Mosellanusa, Antoniusa Lullusa i Elementa rhetorica Joachima Camerariusa /194
4.2.1. Petrus Mosellanus i jego De primis apud rhetorem exercitationibus praeceptiones / 194
4.2.2. Progymnasmata rhetorica Antoniusa Lullusa oraz teoria progymnasmatyczna w jego De oratore libri septem /202
4.2.3. Elementa rhetoricae Joachima Camerariusa /205
4.3. Scholia, explicationes, praecepta exemplaque. Szesnastowieczne komentarze do Progymnasmatów Aftoniosa /208
4.3.1. Alardus z Amsterdamu /208
4.3.1.1. Bajka /212
4.3.1.2. Opowiadanie /213
4.3.1.3. Chreja /214
4.3.1.4. Gnoma/sentencja /214
4.3.1.5. Refutacja /215
4.3.1.6. Konfirmacja /216
4.3.1.7. Miejsce wspólne /216
4.3.1.8. Pochwała /217
4.3.1.9. Nagana /219
4.3.1.10. Porównanie /220
4.3.1.11. Etopeja /221
4.3.1.12. Opis /222
4.3.1.13. Teza /224
4.3.1.14. Ocena prawa /225
4.3.2. Reinhard Lorich /227
4.3.2.1. Charakterystyka komentarza Loricha do Progymnasmatów Aftoniosa. Różnice pomiędzy edycją z roku 1542 a wydaniami późniejszymi / 232
4.3.2.2. Bajka /235
4.3.2.3. Opowiadanie /236
4.3.2.4. Chreja /237
4.3.2.5. Gnoma/sentencja /240
4.3.2.6. Refutacja /241
4.3.2.7. Konfirmacja /244
4.3.2.8. Miejsce wspólne /245
4.3.2.9. Pochwała /247
4.3.2.10. Nagana /251
4.3.2.11. Porównanie /252
4.3.2.12. Etopeja /253
4.2.2.13. Opis /255
4.3.2.14. Teza /257
4.3.2.15. Ocena prawa /259
4.3.2.16. Kwestia oryginalności Scholiów Loricha w stosunku do komentarza Alardusa z Amsterdamu /260
4.3.3. Burchard Harbart /261
4.4. Progymnasmata w praktyce szkolnej XVI i pierwszej połowy XVII wieku. Przykład Anglii i Rzeczypospolitej /267
4.5. Decydująca rola komentarzy w recepcji teorii progymnasmatycznej w XVI i pierwszej połowie XVII wieku /275
5. Aphthonius Reformatus. Przemiany w schemacie progymnasmatycznym od połowy XVII do XVIII wieku /276
5.1. Aphthonii Progymnasmata exemplis novis illustrata /276
5.2. Tradycyjny układ progymnasmatów - nowa treść. Exercitia oratoria Valentina Thilona i Aphthonii progymnasmata Johanna Micraeliusa / 280
5.2.1. Valentin Thilo /280
5.2.2. Johann Micraelius /283
5.3. Zmiany w układzie i liczbie ćwiczeń wstępnych. Podręczniki
Masena, Pomeya, Weisego i Gottscheda /287
5.3.1. Jacob Masen i jego Palaestra oratoria /287
5.3.2. Candidatus rhetoricae i Novus candidatus rhetoricae Françoisa Pomeya. Candidatus rhetoricae Josepha de Jouvancy'ego /292
5.3.2.1. Candidatus rhetoricae /293
5.3.2.2. Novus candidatus rhetoricae Françoisa Pomeya i Candidatus rhetoricae Josepha de Jouvancy'ego /302
5.3.3. Chreja w traktatach retorycznych Christiana Weisego /303
5.3.4. Vorübungen der Beredsamkeit Johanna Christopha
Gottscheda - ostatni podręcznik progymnasmatyczny
wczesnej epoki nowożytnej /306
5.4. Progymnasmata w praktyce szkolnej w Polsce i na Litwie /308
5.5. Candidatus rhetoricae i ogólny charakter przemian w ćwiczeniach retorycznych drugiej połowy XVII i pierwszej połowy XVIII wieku /310
6. Zakończenie / 311
Wykaz skrótów stosowanych w bibliografii /315
Bibliografia / 317
Indeks autorów i postaci historycznych /348
Summary / 357
Bartosz Bogusław Awianowicz, ur. w 1978 r., filolog klasyczny,adiunkt w Katedrze Filologii Klasycznej Uniwersytetu Mikołaja Kopernikaw Toruniu, zajmuje się historią literatury, głównie retoryką antyczną ijej recepcją we wczesnej epoce nowożytnej oraz neolatynistyką. Jegozainteresowania obejmuja ponadto epigrafikę i numizmatykę starożytnejGrecji i Rzymu.
Dotychczas opublikował podręcznik:
Język łacinski z elementami epigrafiki i numizmatyki rzymskiej dla historyków i archeologów (Toruń 2006 i 2007 - wyd. II), jak również szereg artykułów i tłumaczeń z języka greckiego
(
Progymnasmata Aftioniosa) i łacińskiego (m.in. listy Petrarki oraz pisma PetrusaMosellanusa i Johannesa z Plieningen). W 2007 i 2008 t. był stypendystąprogramu „START” Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
