Archaelogia Historica Polona 19

Od Redakcji

W dniu 1 sierpnia2006 roku JM Rektor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika powołał interdyscyplinarny Zespół do Badań Średniowiecznego i Nowożytnego Torunia.Decyzję tę poprzedziło podpisanie w dniu 2 czerwca 2006 roku listu intencyjnego o współpracy pomiędzy Urzędem Gminy Miasta Torunia a UMK w zakresie badań Torunia. W skład Zespołu weszło sześciu archeologów, dwóch historyków mediewistów, trzech historyków sztuki i architektury, dwóch geografów,antropolog, archeozoolog i konserwator; w sumie 16 osób.

Zespół opracował obszerny i wieloletni program działań badawczych, obejmujący między innymi:

1.Badania początków Torunia przed translokacją, w szczególności lokalizację i rozpoznanie grodu Vogelsang, lokalizację i badania osady krzyżackiej w Starym Toruniu.

2.Badania przedlokacyjnego miasta.

3.Badania najstarszego miasta lokacyjnego.

4.Rekonstrukcję faz rozwoju przestrzennego średniowiecznego i nowożytnego

miasta.

5.Zagadnienia dotyczące przedmieść toruńskich, ich powstania i rozwoju przestrzennego, zabudowy i topografii oraz roli w strukturze aglomeracji miejskiej.

6.Studia nad poziomem życia i strukturą społeczną mieszkańców miasta oraz przedmieść w średniowieczu i nowożytności.

7.Opracowanie struktury populacji ludzkiej i jej przemian w średniowiecznym

i nowożytnym mieście.

8.Badania początków i faz rozwoju założeń architektonicznych, w tym lokalizacji i  badań pozostałości dotąd nierozpoznanych obiektów: kościołów, klasztorów,szpitali, budynków użyteczności publicznej.

9.Rekonstrukcję środowiska naturalnego przedlokacyjnego Torunia i jego najbliższych okolic oraz przemiany środowiskowe związane z oddziaływaniem miasta.

Toruń należy do najważniejszych średniowiecznych miast w Polsce, ale też do nielicznych o tej randze, gdzie na szerszą skalę nie były prowadzone programowe, zespołowe badania wykopaliskowe. Pamiętajmy, że Toruń jest też miastem, gdzie znajduje się wyjątkowo dużo zachowanych obiektów średniowiecznej  architektury murowanej; w stanie niemal niezmienionym przetrwał do naszych czasów średniowieczny staromiejski układ przestrzenny, który sam w sobie stanowi cenny element zabytkowy.

Prowadzone dotąd w Toruniu, z różnym skutkiem i przez bardzo różne instytucje, w których prace wykopaliskowe najczęściej wynikały z doraźnych potrzeb inwestycji,remontów, zmian nawierzchni itp., nie zaś z programowych badań o określonym,przemyślanym kwestionariuszu pytań, na jakie chcemy uzyskać odpowiedź. W rezultacie doprowadziły one do ogromnego rozproszenia uzyskanych tą drogą źródeł, do których dostęp jest bardzo utrudniony, nie mówiąc już o braku możliwości ich rzetelnej interpretacji.

Akcje badawcze takie jak nadzory archeologiczne czy badania ratownicze wyprzedzające wielkie i małe inwestycje są konieczne i stanowią bardzo ważny aspekt opieki nad zabytkami, powinny jednak spełniać warunki badań naukowych.

Szybkie tempo takich prac, wymuszone terminami obowiązującymi inwestorów, nie zwalnia badacza od rzetelnej rejestracji wszystkich informacji płynących z warstw kulturowych.

Bardzo poważnym mankamentem różnego rodzaju prac wykopaliskowych prowadzonych w Toruniu od wielu lat przez różne jednostki jest niemal zupełny brak opracowań(poza artykułami o charakterze przyczynkarskim) i rzetelnej analizy materiałów źródłowych, co w konsekwencji często prowadzi do nadinterpretacji.

Mimo że w ciągu ostatnich 20 lat w obrębie całej aglomeracji miejskiej nastąpiło częściowe lub pełne rozpoznanie stratygrafii, w wielu punktach miasta nie potrafimy zrekonstruować ani rozwoju przestrzennego najstarszej drewnianej zabudowy lokacyjnego miasta, ani faz narastających kolejno zmian w średniowiecznym budownictwie drewnianym, nie mówiąc już o chronologii tego budownictwa.Niewiele także potrafimy powiedzieć o osadnictwie poprzedzającym pojawienie się na tym terenie zakonu krzyżackiego. Dysponujemy jedynie śladowymi informacjami na temat średniowiecznych szlaków i dróg komunikacyjnych w Toruniu. Brak też badań nad najstarszym placem targowym, które zazwyczaj są bogatym nośnikiem informacji. Wielką stratą jest również to, że w Toruniu nie wykorzystano szansy, jaką stwarzały kompleksowe prace remontowe rynku staromiejskiego. Wiemy bowiem, jak cenne wyniki badań uzyskano w trakcie

takich prac prowadzonych na rynkach Wrocławia, Krakowa, Gdańska, Elbląga, Szczecina czy Kołobrzegu.

Poza wspomnianymi doraźnymi pracami o charakterze nadzorów oraz badaniami ratowniczymi prowadzone były w Toruniu większe, szeroko płaszczyznowe akcje badawcze. W latach 1958–1966 porządkowo-wykopaliskowymi pracami objęto teren ruin zamku krzyżackiego, w latach 90. ubiegłego stulecia badano pozostałości klasztoru Dominikanów, w ostatnich latach natomiast prowadzono badania ratownicze w obrębie ruin zamku dybowskiego. Należy także wspomnieć o badaniach ratowniczych prowadzonych na szerszą skalę w kościele św. Janów czy pofranciszkańskim kościele Najświętszej Marii Panny. W obu tych przypadkach dokonano cennych odkryć w obrębie prezbiterium, jednak badania te należy uznać za niedokończone. Niedostateczny stopień rozpoznania archeologicznego,wynikającego z dotychczasowych odkryć na terenie Torunia, stwarza duże niebezpieczeństwo dowolności interpretacji.

Zdając sobie w pełni sprawę z konieczności przeprowadzenia badań o charakterze interdyscyplinarnym, środowisko uniwersyteckie od wielu lat zabiegało o stworzenie zespołu do badań Torunia, jednak z powodów pozamerytorycznych do realizacji tych planów doszło dopiero w 2006 roku. Odkrycia dokonane w ciągu ostatnich dwóch lat przez Instytut Archeologii UMK przy ul. Wały gen.Sikorskiego stały się impulsem do ponowienia starań w kierunku stworzenia takiego zespołu. Dobrze układająca się współpraca między Uczelnią a Urzędem Miasta, przy dużym poparciu Wojewódzkiego i Miejskiego Konserwatora Zabytków,stworzyła podstawy do wspólnych działań w tym zakresie.

Do  rąk czytelnika oddajemy 19 tom „Archaeologia Historica Polona”, który w całości poświęcony jest wynikom interdyscyplinarnych badań prowadzonych w Toruniu.

Redakcja informuje, że od 19 tomu AHP seria ta staje się czasopismem z numerem ISSN:1425-3534. Jednocześnie zachowujemy kolejność numeracji tomów ze względu na długą już tradycję wydawniczą dotychczasowej serii.

Prof.dr hab. Jadwiga Chudziakowa

Od redakcji / 7

Krzysztof Mikulski: Kwartał św. Wawrzyńca(Przedmieście Chełmińskie) – sieć

drożna i osadnictwo przed połową XVII wieku w świetle

źródeł historycznych / 11

Agnieszka Górzyńska, Tomasz Górzyński, Ryszard Kaźmierczak:

Przedmieście Chełmińskie w świetle badań archeologicznych / 21

Bożena Zimnowoda-Krajewska: Toruński przytułek św.Wawrzyńca

w świetle źródeł archeologicznych na tle średniowiecznego

szpitalnictwa europejskiego / 47

Eugeniusz Gąsiorowski: Zaginione średniowieczne kościoły Torunia / 71

Adam Chęć: Stan badań i opracowań oraz postulaty badawcze dotyczące zamku

krzyżackiego w Toruniu / 105

Andrzej Nowakowski: Kunszty zbrojeniowe w Toruniu w średniowieczu

i u progu nowożytności / 145

Beata Bielec-Maciejewska: Najstarsze kafle z Torunia /155

Marek Kołyszko: Pomyłka technologiczna budowniczych katedr? / 161

Tomasz Kozłowski, Natalia Głowacka, Magdalena Krajewska:

Analiza antropologiczna ludzkich szczątków kostnych pozyskanych

w trakcie badań archeologicznych przy ulicy Wały gen.Sikorskiego

w Toruniu / 167

Paweł Molewski: Przeobrażenia rzeźby terenu i powierzchniowej budowy

geologicznej dzielnicy Torunia – Mokre (Przedmieście Mokre)

w czasach historycznych / 189

Agnieszka M. Noryśkiewicz: Późnoglacjalna i wczesnoholoceńska historia

roślinności Torunia w świetle analizy pyłkowej osadów biogenicznych

z dzielnicy Mokre / 203