Gotyk bez Boga? W kręgu znaczeń symbolicznych architektury sakralnej XIX wieku

Jeszcze do niedawna sztukę sakralną XIX wieku uważano za wytwór niższej kategorii, pozbawiony większej wartości artystycznej i treściowej głębi. Książka stara się pokazać, że było wręcz przeciwnie, że mianowicie architekturze kościelnej w epoce historyzmu przypisywano znaczenia symboliczne niemniej poważne niż w czasach wcześniejszych. Po upadku witruwianizmu jako obowiązującej wykładni budownictwa, co nastąpiło w drugiej połowie XVIII stulecia, na nowo zdefiniowano podstawy architektury, wskazując na rolę charakteru i „mówiącej" formy. Na tej podstawie skonstruowano koncepcję znaczenia stylów historycznych, rozwijaną w kręgu wszystkich konfesji chrześcijańskich. Natomiast w obrębie katolicyzmu sięgać zaczęto do średniowiecznych traktatów teologicznych i liturgicznych, odnajdując w nich podstawy dla symbolicznej wykładni całego budynku kościelnego, jego części i zdobiących go dekoracji. W książce zanalizowano zapomniane i nieprzywoływane od końca XIX wieku teksty rozpraw na temat symbolicznej wymowy świątyń katolickich, pochodzące z Francji, Niemiec, Polski i częściowo Wielkiej Brytanii. Dokonano też próby interpretacji owego materiału w kontekście fundamentalnych pojęć takich jak styl, sacrum i reprezentacja.

rozdział 1. oczyszczanie pamięci /17
Wiek XIX: koniec czy odrodzenie symboliki w sztuce sakralnej? /17
Pamięć i historia/20

rozdział 2. tradycja symboliki architektury sakralnej /31
Antropologiczne źródła symbolizmu architektury /31
Symbolika kościołów bizantyńskich /32
Symbolika średniowiecznych kościołów świata łacińskiego /36
Renesansowa symbolika architektury sakralnej /42
Sobór trydencki i kontrreformacja /52
Barokowa wspaniałość i teatralizacja /59
Poziomy i odmiany znaczeń symbolicznych /62

rozdział 3. oświecenie i redukcjonizm /63
Oświeceniowa krytyka baroku /63
Redukcja totalna i zerwanie z symbolizmem /64
Charakter i architecture parlante /69
Reakcja przeciw pobożności barokowej i powrót do źródeł /73
Skutki oświecenia /80

rozdział 4. w poszukiwaniu uniwersalnej podstawy /85
Odwrót od uniwersalności sztuki klasycznej /85
Poszukiwanie tożsamości /94
Koniec witruwianizmu /99
A jednak Grecja? /104
„Żywa geometria"/107
Kosmiczna symbolika figur geometrycznych /111
Ku symbolice szczegółowej/113

rozdział 5. mowa stylów i poszukiwanie sacrum /115
Styl chrześcijański /115
Styl jako wyraz ducha i tożsamości chrześcijańskiej /118
Sacrum jako wyraz nowoczesnej religijności /123
Architektura jako styl /129

rozdział 6. w kręgu archeologii i ikonografii chrześcijańskiej /135
Obecność Kościoła w świecie: restauracja i konfesjonalizacja /135
Dziewiętnastowieczna archeologia i ikonografia chrześcijańska /140
Symbolika kościoła w świetle studiów nad tradycją /147
Usytuowanie kościoła - sacrum i profanum /150
Ryt poświęcenia kamienia węgielnego i podstawy symboliki budowli sakralnej /151
Sens typologiczny: świątynia Salomona /153
Sens alegoryczny: symbolika planów i części budowli kościelnych /155
Od rzutu prostokątnego do formy krzyżowej /155
Symbolika planu krzyżowego /157
Skrzywienie osi kościoła /160
Symbolika części budowli kościelnej /160
Symbolika liczb /162
Budowla kościelna jako obraz Kościoła /165
Sens tropologiczny: budowla sakralna jako droga chrześcijanina /167
Sens anagogiczny: kościół jako wyobrażenie niebiańskiej Jerozolimy /170
Ryt konsekracji kościoła jako summa symboliki budowli sakralnej /171
Ikonografia i symbolika dekoracji kościelnej /172
Reprezentacja i mit /186
zakończenie /191
Koniec epoki /191
Rzut oka na wiek XX /194
Ostatnie słowo autora /203

Bibliografia /205
Summary /231
Indeks osobowy /233