Inkunabuły w zbiorach Biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie

WSTĘP

Badania nad inkunabułami prowa­dzone są w Polsce od ponad stu lat. Od końca XIX wieku zaczęły się ukazywać katalogi inkuna­bułów. Ważne w nich miejsce zajmują publikacje poświęcone inkunabułom w bibliotekach ko­ścielnych. Katalogi otrzymały książnice kapitul­ne, katedralne, stosunkowo najwięcej klasztor­ne. Niewiele jest natomiast opracowań doty­czących inkunabułów w zbiorach bibliotek semi­nariów duchownych. W zasadzie uwagę badaczy przyciągnęły tylko dwie spośród trzynastu biblio­tek, w których przechowywane są inkunabuły. W latach 1919-1920 ks. Kamil Kantak przedsta­wił wykaz piętnastowiecznych druków z Bibliote­ki Seminaryjnej w Poznaniu, będący pierwszym po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ka­talogiem inkunabułów. Dopiero przed kilku laty pojawił się katalog kolejnej książnicy seminaryj­nej: otrzymała go Biblioteka Seminaryjna w Tarnowie. Niebawem ma się ukazać katalog Biblio­teki Seminaryjnej „Hosianum" w Olsztynie.
Niniejsza publikacja prezentuje inkunabuły jednej z największych bibliotek seminaryjnych w Polsce. Kolekcja pelplińska składa się z 487 po­zycji bibliograficznych, co ją sytuuje na drugim miejscu wśród bibliotek seminaryjnych, po książ­nicy we Włocławku, mającej w swoich zbiorach 1035 inkunabułów, na szóstym miejscu wśród bi­bliotek kościelnych, na dziesiątym zaś w skali wszystkich polskich bibliotek. Biblioteka Semi­naryjna w Pelplinie należy zatem do grona najza­sobniejszych w paleotypy książnic w naszym kra­ju. O wartości kolekcji pelplińskiej decyduje nie tylko jej wielkość, ale także zawartość.
W swoich zbiorach pelplińska książnica ma Biblię 42-wierszową Gutenberga, jedno z najwięk­szych cymeliów typograficznych w skali świato­wej. Posiada także jeden inkunabuł będący uni­katem oraz siedemdziesiąt dwa piętnastowieczne paleotypy występujące w polskich bibliotekach tylko w jednym egzemplarzu: właśnie pelplińskim. Przechowuje druki wytłoczone w najwcześ­niejszym okresie rozwoju sztuki typograficznej: w oficynach Ulricha Zella, Günthera Zainera, Petera Schöffera; niektóre z nich są jednocześnie zabytkami piętnastowiecznej sztuki iluminatorskiej oraz grafiki książkowej. Kolekcja pelplińskich inkunabułów poszerza skąpy w skali świa­towej stan zachowania rycin śrutowych o dwie pozycje wklejone do jednego z woluminów. Wie­le inkunabułów zostało oprawionych w znanych warsztatach introligatorskich Gdańska, Chełm­na, Torunia, a także Norymbergi, Lubeki, Lipska i innych znaczących ośrodków miejskich piętna­stowiecznej Europy. Wysoką rangę pelplińskiego zbioru określa też pochodzenie inkunabułów z historycznych bibliotek Pomorza Gdańskiego. Generalnie rzecz ujmując, kolekcja inkunabułów wyróżnia się znaczącymi walorami kulturowymi, ujawniającymi wielowątkowe związki nie tylko z historią regionu - Prus Królewskich, lecz także szerzej - Polski Północnej oraz Europy.

Większość fotografii wykonał: Andrzej R. Skowroński

EINLEITUNG

Forschungsarbeiten über Inkunabeln werden in Polen seit über hundert Jahren geführt. Seit dem Ende des 19. Jh.s begannen Inkunabelkataloge zu erscheinen. Einen bedeutenden Platz unter diesen Katalogen neh­men Veröffentlichungen ein, die den Inkunabeln aus kirchlichen Bibliotheken gewidmet sind. Es wurden Kataloge von Kapitel- und Dombibliotheken heraus­gegeben, die relativ zahlreichsten sind diejenigen von Klosterbibliotheken2-. Dagegen sind wenige Veröffent­lichungen, die Wiegendrucke aus Bibliotheken der Priesterseminare betreffen, erschienen. Im Prinzip wurden Kataloge von nur zwei Bibliotheken - von den 13, in denen Inkunabeln aufbewahrt werden - publiziert. In den Jahren 1919-1920 erschien die Publikation von Priester Kamil Kantak, die das Ver­zeichnis der Drucke des 15. Jh.s aus der Seminarbi­bliothek in Poznari/Posen enthielt, die zugleich den ersten Inkunabelkatalog nach der Wiedererlangung der Unabhängigkeit von Polen darstellte. Erst vor einigen Jahren erschien der nächste Katalog einer Seminarbibliothek - es handelt sich um die Seminar­bibliothek in Tarnow?. Bald soll der Katalog der Seminarbibliothek „Hosianum" in Olsztyn/Allenstein erscheinen.
Die vorliegende Veröffentlichung ist eine weitere Edition, in der Wiegendrucke einer der größten Semi­narbibliotheken in Polen präsentiert werden. Die Pelpliner Sammlung besteht aus 487 Inkunabeln, was ihr den zweiten Platz unter Seminarbibliotheken verleiht, direkt nach der Bibliothek in Wtoclawek/Leslau, in deren Bestand es 1035 Inkunabeln gibt, den sechsten Platz unter kirchlichen Bibliotheken und den zehnten unter allen polnischen Bibliotheken.
Demzufolge gehört die Seminarbibliothek in Pelplin zu der Gruppe der Bibliotheken in unserem Lan­de, die den reichsten Inkunabelbestand besitzen. Den hohen Rang der Pelpliner Sammlung bestimmt nicht nur ihr Umfang sondern auch ihr Inhalt.
In ihrem Bestand hat die Pelpliner Bibliothek die 42-zeilige Bibel Johannes Gutenbergs, eins der größten typographischen Zimelien im Weltmaßstab. Im Pelpliner Bestand gibt es noch eine Inkunabel, die als Unikum anzusehen ist und außerdem 72 Wiegen­drucke, von denen kein weiteres Exemplar als dasje­nige aus Pelplin in Polen zu finden ist. In der Bücher­sammlung der Pelpliner Seminarbibliothek befinden sich Drucke, die in der frühesten Periode der Ent­wicklung der typographischen Kunst geprägt wurden - in den Offizinen von Ulrich Zell, Günther Zainer oder Peter Schöffer. Ein Teil der Pelpliner Inkunabeln gehört zu Denkmälern der Buchmalerei und -graphik des 15. Jh.s. Zwei in eins der Volumina eingeklebte Schrotschnitte vergrößern auch die sehr niedrige Zahl der weltweit erhaltenen Abbildungen dieser Art. Viele Inkunabeln wurden in bekannten Buchbinderwerk­stätten in Gdarisk/Danzig, Chetmno/Kulm, Toruri/ Thorn und Krakow/Krakau sowie Nürnberg, Lübeck, Leipzig, etc. gebunden. Den hohen Stellenwert der Pelpliner Inkunabelsammlung bestimmt auch die Tat­sache, dass sie aus historischen Bibliotheken in Po-morze Gdanskie/Pommerellen stammt und dass sie einen unschätzbaren Erkenntnis- und Antiquitätswert aufweist.

Wybrane strony z książki

prof. dr hab. Janusz Tondel, kierownik Zakładu Książki Dawnej i Współczesnej w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Zainteresowania badawcze: Historia drukarstwa w Prusach Królewskich i Książęcych; Biblioteki na terenie Prus Wschodnich; Exlibrisologia, Tegumentologia; Dzieje bibliofilstwa. Najważniejsze publikacje: Biblioteka zamkowa ( 1529-1568) księcia Albrechta Pruskiego w Królewcu, Toruń 1992; Srebrna Biblioteka księcia Albrechta Pruskiego i jego żony Anny Marii, Warszawa 1994; Eruditio et prudentia. Die Schlossbibliothek Herzog Albrechts von Preussen. Bestandkatalog 1540-1548, Wiesbaden 1998; Buch, Presse, w: Deutsch-polnische Beziehungen in Geschichte und Gegenwart. Bibliographie. Bd. 2. Wiesbaden 2000, s. 333-622; Książka w dawnym Królewcu Pruskim, Toruń 2001, (współautor z J. Pirożyńskim i T. Serockim); Komentarz do faksymile Biblii Gutenberga, Pelplin 2004 (Biblia Gutenberga i jej polskie faksymile, Pelplin 2004)

Większość fotografii wykonał: Andrzej R. Skowroński