LC 3: Szaniawski

W numerze:

Janusz Skuczyński
Jerzy Szaniawski: narodziny komedii z ducha zabawy
Centralnym problemem tego studium jest gatunkotwórcza funkcja zabawy we wczesnych komediach Jerzego Szaniawskiego: Murzynie (wyst. 1917), Papierowym kochanku (1920), Lekkoduchu (1923) i Ptaku (1923). W utworach tych zabawa służy nie tylko rozrywce, ale stanowi część szerszego projektu egzystencjalnego, pozwalając na odrzucenie społecznych ról i konwencjonalnych zachowań, a tym samym stwarzając swoją spontanicznością przestrzeń wolności, w której znikają wszelkie zakazy i hierarchie. Zgodnie ze swą naturą gest ludyczny wnosi w niedoskonały świat przedstawiony komedii Szaniawskiego „ograniczoną w czasie doskonałość" (Johan Huizinga), stanowiąc zarazem punkt wyjścia do przezwyciężenia znamiennego dla przełomu XIX i XX wieku kryzysu tego gatunku.

Cezary Bronowki
Pirandellowskie techniki teatralne w wybranych komediach Jerzego Szaniawskiego
W artykule wskazane zostają analogie między dwiema z wczesnych komedii Jerzego Szaniawskiego (1886-1970) (Papierowy kochanek, 1920; Lekkoduch, 1923) a wybranymi dramatami Luigiego Pirandella (1867-1936). O podobieństwie stanowi przede wszystkim „pirandellowska" „gra ról" oraz oparcie kompozycji utworu na przeciwstawieniu oraz przeplataniu się rzeczywistości i fikcji (tzw. efekt kontrastu), a także teatralizacja świata przedstawionego, przyjmująca niekiedy postać swoistego karnawału, maskarady. Wymienione „chwyty" służą w obydwu przypadkach ekspresji dramatycznego (nie tylko w sensie literacko-teatralnym) napięcia pomiędzy życiem i „formą" (społecznym konwenansem).

 
Teresa Friedelówna
Literacka onomastyka w dramatach Jerzego Szaniawskiego
Artykuł traktuje o nazewnictwie stosowanym w dramatach Jerzego Szaniawskiego i omawia dwie grupy nazw własnych: toponimy i antroponimy. Jeśli chodzi o toponimy, to w dramaturgii Szaniawskiego dostrzec można ich redukcję na rzecz deskrypcji apelatywnych, co pozwala w tym przypadku zaklasyfikować omawiane teksty do tzw. nurtu pseudoonomastycznego onomastyki polskiej. Z doświadczeń tego nurtu autor Dwóch teatrów korzystał również w zakresie antroponimów, nawiązując przy tym do innych tradycji onamastycznych literatury polskiej (nurty: realistyczny, semantyczny oraz ekspresjonistyczny). Sposób korzystania z nazw własnych poświadcza właściwe językowi dramatów Szaniawskiego zdyscyplinowanie stylistyczne, skłonność do niedopowiedzeń, upodobanie do zagadkowości i tajemnicy.

Radosław Sioma
Prawda podziemia. O Dziewięciu latach Jerzego Szaniawskiego
Prawda podziemia jest interpretacyjnym studium o jednym z mniej znanych dramatów Jerzego Szaniawskiego pt. Dziewięć lat, czytanym do tej pory w duchu potocznie pojętego realizmu. Takie rozumienie pomija całkowicie skomplikowaną semantykę głównego bohatera sztuki, którą współtworzą aluzje do Chaplinowskiego outsidera, „człowieka podziemnego" Fiodora Dostojewskiego oraz do ewangelicznie pojmowanego ubóstwa. Aluzyjność ta służy z jednej strony moralnej ocenie powojennego społeczeństwa, z drugiej ukazaniu „świadomości absurdalnej", afirmującej w egzystencjalistycznym duchu absurd jako istotę rzeczywistości.

Anna Nowak
Jerzy Szaniawski w Teatrze Telewizji
Trzy odsłony: Zegarek (1961), Ptak (1993) oraz Adwokat i róże (2004)
Artykuł jest analizą trzech telewizyjnych realizacji dramatów Szaniawskiego (Zegarka z 1961 r., Ptaka z 1993 r. oraz Adwokata i róż z 2004 r.), relacji pomiędzy pierwowzorami literackim a inscenizacjami. Omówione spektakle określone zostały jako tzw. adaptacje swobodne. Pokazano ponadto, że dramaty te doskonale wpisują się w stylistykę Teatru Telewizji.

Jerzy Speina
Gry narracyjne profesora Tutki
Artykuł w części pierwszej zapoznaje ze strukturą „sytuacji komunikacyjnej" w wybranych do analizy tekstach Jerzego Szaniawskiego, a następnie daje przegląd „chwytów" narracji prowadzonej przez tytułową postać. Sprowadzają się one do łamania zasady dostatecznej informacji poprzez przemilczenia i niedopowiedzenia końcowych momentów relacjonowanych przezeń zdarzeń, a także do zaskakiwania odbiorcy niespodziewanymi puentami. W drugiej części artykułu mówi się o społecznym i psychologicznym wizerunku Tutki (a w części trzeciej - jego wiernych słuchaczy), ponieważ to też ma znaczenie dla ukształtowania wymiaru narracyjnego poszczególnych opowieści.

Katarzyna Krajewska
Tutka Milczący. O nieznanych opowiadaniach Jerzego Szaniawskiego
Artykuł jest krytycznym omówieniem niepublikowanych opowiadań Jerzego Szaniawskiego, których rękopisy / maszynopisy znajdują się w zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Jerzego Szaniawskiego w Zduńskiej Woli. Opowiadania te usytuowane zostały na tle znanych opowieści Profesora Tutki, przedstawiona została także ich geneza i interpretacja.