LC 2: Zderzenia

W numerze:

Paweł Bohuszewicz
Po co literaturze dawnej współczesna teoria?
Artykuł składa się z trzech rozdziałów. W pierwszym - zatytułowanym Paradygmat filologiczno-autonomiczny w polskiej historii literatury dawnej - autor omawia stan badań nad polską literaturą dawną, uznając, że przynależą one do tzw. paradygmatu filologiczno-autonomicznego w literaturoznawstwie. Paradygmat ów traktuje wiedzę o literaturze jako odrębną dyscyplinę, która posiada własny przedmiot i własną metodę badań, przy czym ową metodą powinna być tradycyjnie i ogólnie pojęta filologia. W rozdziale drugim - który nosi tytuł „Jaskółki nowego" - skupia się na tekstach badawczych, które na różne sposoby przeciwstawiają się omówionemu wcześniej paradygmatowi, określając owe sposoby mianem „serializmu" i „kontynuacjonizmu". W rozdziale ostatnim wyciąga wnioski z rozważań zawartych w rozdziałach poprzednich i daje ogólną odpowiedź na pytanie postawione w tytule artykułu.

Jarosław Wenta
Upadek historii. Wokół nowoczesnych konsekwencji polskiego historycznego postromantyzmu
Ambicją autora jest wzbudzenie zainteresowania formami recepcji średniowiecza, obecnymi w literaturze naukowej, popularnym wykładzie oraz powszechnej społecznej świadomości. Z tytułu artykułu wynika, że punktem wyjścia rozważań nad tendencjami obecnymi w polskiej nowoczesnej historiografii (za taką autor uważa historiografię drugiej połowy XX i początków XXI wieku) powinny być konsekwencje późnego polskiego romantyzmu: z próbami rewizji, ale i akceptacją jego krytycznego dorobku naukowego. W tym miejscu autor dzieli fascynacje Andrzeja Wierzbickiego obecne w książce Historiografia polska doby romantyzmu (Warszawa 1999).
Obecność romantycznej historiografii i jej dziedzictwa można stwierdzić w całym niemal polskim XIX wieku i w dużej części XX stulecia. Także obecnie w części naszej historycznej literatury są powtarzane, być może po części w sposób nie do końca świadomy, poglądy wywodzące się z owego naukowego nurtu. Dzieckiem polskiego romantyzmu historycznego jest obserwowane jeszcze obecnie przekonanie o oryginalności polskiego procesu dziejowego, „narodowy" sposób jego prezentacji. Nie byłoby polskiego historycznego romantyzmu bez słowiańskiej lub polskiej perspektywy dziejów, „Ducha Słowiańszczyzny", „Ducha Narodowego".
Dla Wojciecha Kętrzyńskiego (von Winkler), Prusaka wyposażonego w okresie dorastania w polską świadomość narodową, jedynego ówczesnego polskiego badacza wydającego źródła dziejopisarskie z państwa zakonu krzyżackiego, poszukiwanie polskich akcentów w dziejach Pomorza i Prus wydawało się rzeczą całkowicie naturalną. Interesują nas też losy koncepcji Kętrzyńskiego recypowanej już po drugiej wojnie światowej, w okresie tworzenia polskiej, mocno politycznej wizji dziejów Wielkiego Pomorza z Gerardem Labudą jako jednym z głównych kreatorów.
Wytworzony w Galicji XIX wieku pod wpływem romantycznych wizji polskiej przeszłości model dziejów można traktować jako w miarę spójną całość. W modelu tym pierwszorzędną rolę odgrywała idea pierwotnego słowiańskiego gminowładztwa, przekonanie o obcości systemu stanowego czy feudalnego. Literackie (romantyczna, ale i zmodernizowana np. semkowiczowska) wizje przedpiastowskiej, rodowej słowiańszczyzny, archaizowane i stylizowane według wyobrażeń o młodszości cywilizacyjnej Słowian (jeden z elementów romantycznego widzenia dziejów akceptowany o dziwo także przez polskich historycznych neo- i postromantyków), z integralnym elementem niemieckiego zagrożenia, stały się (m.in. za sprawą Józefa Ignacego Kraszewskiego) częścią polskiego, powszechnego myślenia historycznego i historycznej edukacji.

Janusz K. Goliński
Od historii idei do historii literatury. Kilka uwag i propozycji metodologicznych
Wybór literackich świadectw w studiach nad piśmiennictwem dawnym musi ukazywać nie tylko ich odrębność historyczną i teoretyczną, estetyczną i filologiczną; powinien również otwierać się na poszukiwanie człowieka (zakorzenionego w świecie i kulturze), prowokować pytania o jego naturę i los. Ostatecznie bowiem tworzywem „czytanych" tekstów są tematy, wątki, motywy i obrazy, do których się dociera, uwzględniając i rozpatrując zjawiska językowo-stylistyczne, kompozycyjne i genologiczne. Przedmiotem badań - koniecznie „pogranicznych" i „wielogłosowych" - powinno zatem stać się to, co wyłania się z tekstów: ob¬raz człowieka i jego doświadczeń pośród świata. Wędrówka przez obszary piśmiennictwa dawnego musi odsłaniać „tematy" i „obrazy" wymagające „czytania", zgłębiania znaczeń i rozumienia; tu konieczna jest „krytyka tematyczna" - skupiona na podporządkowanej jednostkom tematycznym „treści dzieła literackiego", naturalnie więc wspomagająca badania z pogranicza historii literatury i historii myślenia pojętego jako doświadczenie wewnętrzne. Warto zauważyć, że właśnie jednostki tematyczne odznaczają się szczególnym nasileniem medialności, obok związków wewnątrzliterackich wyznaczają związki między literaturą a „życiem", literaturą a sferą myśli filozoficznej, literaturą a innymi dziedzinami sztuki.

Bartosz Awianowicz
Klasyczna teoria retoryczna a „Interpretacja Biblii w Kościele". O przekładzie dokumentu Papieskiej Komisji Biblijnej
Artykuł poświęcony jest porównaniu polskich przekładów autorstwa bpa K. Romaniuka (1994) i ks. R. Rubinkiewicza SDB (1999) rozdziału I. B. 1. dokumentu Papieskiej Komisji Biblijnej „Interpretacji Biblii w Kościele" z oryginałem francuskim pod kątem klasycznej terminologii retorycznej. Konfrontacja obydwu przekładów dokumentu bezpośrednio z łacińskimi terminami klasycznej retoryki oraz ich odpowiednikami funkcjonującymi w polskiej literaturze naukowej prowadzi do smutnego wniosku, że obydwaj tłumacze analizowany rozdział „Interpretacji Biblii w Kościele" spolszczali najprawdopodobniej w oderwaniu zarówno od rzymskiej teorii sztuki wymowy, stanowiącej bezpośrednie źródło terminologiczne dla francuskiego oryginału dokumentu, jak też od polskiej tradycji badań nad retoryką, która zdążyła już wypracować adekwatne odpowiedniki łacińskich terminów.

Andrzej Dąbrówka
Kategoria teatralności w mediewistyce (projekt badań interdyscyplinarnych)
Teatralne środki interakcji i komunikacji społecznej wyrażają znaczenia, które należy badać jednolitym aparatem. Centralne miejsce musi w nim znaleźć kategoria wykonania aktu komunikacyjnego (performance), w retoryce obejmowana piątym kanonem (actio lub pronuntiatio). Komunikat informuje o trzech projektach badawczych obejmujących te zagadnienia.

Piotr Bering
Współczesna teatrologia - pomiędzy średniowieczem a modernizmem
Artykuł stanowi próbę przybliżenia dylematów współczesnej teatrologii, ze szczególnym uwzględnieniem studiów nad teatrem średniowiecznym. Zarówno wyniki prac XII Kongresu Société internationale pour l'étude du théâtre médiéval (lipiec 2007), jak i książki napisane lub współredagowane przez Christophera Balme wskazują, że pomiędzy teatrem średniowiecznym a częścią współczesnych inscenizacji teatralnych, zwłaszcza parateatralnych, zachodzą liczne podobieństwa. Jest to wynik przesunięcia środka ciężkości ze sfery estetycznej do sfery komunikacji międzyludzkiej. Dlatego rytuały, akcje protestacyjne itp. stają się ponownie przedmiotem zainteresowania teatrologów. Natomiast badacze teatru średniowiecznego od dawna już analizują zjawiska z pogranicza teatralności. Ponadto niektóre z wypracowanych narzędzi badawczych dadzą się zastosować i do teatru współczesnego, i do teatru przedromantycznego. Zwłaszcza techniki badawcze służące analizie performativity wydają się bardzo uniwersalnymi narzędziami, które znajdują zastosowanie w różnych epokach i różnych sferach życia społecznego.

Witold Wojtowicz
Konstruowanie „literatury mieszczańskiej". Kilka uwag o koncepcji Stanisława Grzeszczuka
W artykule analizowane są - w kontekście metodologii związanej z konstruktywizmem - ujęcia literatury popularnej XVI i XVII wieku, zawarte w studiach Aleksandra Brücknera, Karola Badeckiego, Juliana Krzyżanowskiego, a zwłaszcza Stanisława Grzeszczuka (i wcześniej Kazimierza Budzyka). „Literatura mieszczańska" pojawia się jako wyraz romantycznego kultu oryginalności - odpowiada potrzebie literatury nie zapośredniczonej we wzorcach klasycznych czy - szerzej - spuściźnie antyku, a jednocześnie stanowi ona zjawisko na wskroś zachodnioeuropejskie, odmienne i opozycyjne w stosunku do „literatury szlacheckiej" i jej wartości.
W artykule zwraca się uwagę na związek Błazeńskiego zwierciadła Stanisława Grzeszczuka z teorią karnawału Michała Bachtina, a szerzej oddziaływanie ideologii marksistowskiej, jak również rolę romantycznych w swej genezie koncepcji ludu, stworzonych w obrębie ludoznawstwa XIX wieku. Poza obrębem metody wypracowanej przez Stanisława Grzeszczuka znalazł się problem konfesjonalizacji i przemian określonych przez Norberta Eliasa mianem „procesu cywilizacyjnego".
Narracje prac Stanisława Grzeszczuka wpisują się w ujęcia scjentystyczne, podobnie jak prace autorów wcześniejszych, zazwyczaj korzystających z tego podejścia w swych założeniach metodologicznych. Prace Stanisława Grzeszczuka wyróżnia rewizjonizm w stosunku do literaturoznawstwa lat pięćdziesiątych, jednakże autor nie zerwał z „socjologizowaniem" tej literatury, czerpiąc z takiego podejścia swe uprawomocnienie.

Jakub Bohuszewicz
Ciało jako metafora Rzeczpospolitej. Analiza semiotyczna Obrazu szlachcica polskiego Wacława Kunickiego
Analiza dziełka Kunickiego opiera się na wypracowanej przez semiotyków z Tartu koncepcji wtórnych systemów modelujących oraz na rozróżnieniu Louisa Hjelmsleva między kodem a komunikatem. Pojęcia systemu oraz tekstu, będącego jego realizacją, pozwalają na stwierdzenie obecności systemu odpowiedniości między trzema poziomami: ciała, wartości etycznych i państwa. Relacja przekładu zachodząca między tymi trzema poziomami stanowi podstawową zasadę literackiej konstrukcji Obrazu szlachcica polskiego. Relacja między systemem a tekstem ma jednak dynamiczny charakter: tekst nigdy nie stanowi dokładnego odtworzenia systemu znakowego. Stąd interesującą rzeczą jest śledzenie relacji między obrazem świata społecznego w kulturze szlacheckiej a jego przetworzeniem, prowadzącym między innymi do nieobecności w dziełku Kunickiego ziemiańskiego statusu szlachty.

Waldemar Skrzypczak
Myśl ucieleśniona i myśl imaginacyjna. Wymiary obrazowania w języku i zasady porządkujące
Artykuł proponuje perspektywę metodologiczną i aparat pojęciowy językoznawstwa kognitywnego jako zespół punktów odniesienia w badaniach tekstowych, znanych również jako stylistyka kognitywna i poetyka kognitywna. Pierwszą część artykułu stanowi uporządkowanie centralnych wymiarów obrazowania w języku. W ten sposób zostaje sformułowana propozycja odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób osiągamy efekt stylistyczny poprzez dobór eksponentów języka i konstrukcje gramatyczne. Natomiast część druga artykułu prezentuje ogląd wybranych prac teoretycznych zajmujących się zjawiskami artystycznymi, w szczególności literaturą baroku. Prezentacja ta odbywa się w kategoriach zasad porządkujących przyjętych przez autorów tych opracowań - ze zwróceniem uwagi na aspekty kognitywne.
Naczelna teza artykułu zawiera się w stwierdzeniu, że myśl jest zarówno ucieleśniona (to znaczy zakotwiczona w potencjale fenomenologicznym ludzkich zmysłów i programów motorycznych), jak również imaginacyjna (czyli oderwana od wrażeń zmysłowych dzięki procesom mentalnym na poziomie wyższym aniżeli percepcja bezpośrednia, czyli na poziomie procesów autonomicznych). Przyjmuje się, że u podstaw procesów imaginacyjnych leżą procesy kategoryzacji oraz metafora i metonimia konceptualna, a przede wszystkim integracja tych mechanizmów. Tę ostatnią stara się wyjaśnić Teoria Integracji Konceptualnej znana również jako Teoria Amalgamatu. Amalgamat stanowi produkt końcowy selektywnych projekcji przestrzeni mentalnych w struktury o nowych i unikatowych walorach stylistycznych. Fenomen tej teorii polega na tym, że stara się ona opisać i wyjaśnić złożoność procesów konceptualizacji i obrazowania w języku za pomocą środków uniwersalnych, czyli danych całemu gatunkowi ludzkiemu, z jednoczesnym zachowaniem cech unikatowej natury, którą obdarzone są twory umysłu ludzkiego - bez względu na różnorodność kulturową, historyczną czy osobniczą - tworząc tym samym przestrzeń dla opisu tworów o najwyższym nasyceniu indywidualnością, do których należą dzieła sztuki z poezją włącznie.

Ireneusz Szczukowski
„Już o twej płci wiémy". Kobieta i pożądanie w poezji Jana Andrzeja Morsztyna
Celem szkicu jest analiza poezji autora Lutni w kontekście psychoanalizy rozumianej jako szkoły interpretacji tekstów literackich, wyrastających nie tylko z freudowskich inspiracji, ale jako teorii przewartościowanej przez dyskurs Lacanowski czy też feministyczny. Szkic ten jest próbą odczytania poezji Morsztyna w kręgu modnej dzisiaj poetyki kulturowej, zagarniającej studia feministyczne i genderowe. Nie znaczy to jednak, że przedstawiona propozycja interpretacyjna będzie sytuowała się poza porządkiem filologicznym i historycznoliterackim. Autora tego tekstu interesuje przede wszystkim wizerunek kobiety mający swe źródło w męskich fantazmatach oraz wyrażane przez język barokowego konceptu i język fraszek pożądanie, które u Morsztyna stanowi mechanizm kultury i podłoże ludzkich zachowań.

Krzysztof Obremski
Ksieni Teresa Chreptowiczówna i emancypacja. Zapis nietrafnej hipotezy badawczej
Założony przez św. Brygidę Zakon Najświętszego Zbawiciela nie był - jak np. franciszkanie i franciszkanki - zakonem „podwójnym", lecz „dwoistym": brygidanie byli podporządkowani ksieni. Głoszone przez Teresę Chreptowiczównę w połowie XVIII w. nauki kapitularne były mowami (tj. męskim gatunkiem wypowiedzi), co więcej, ksieni do sióstr zwracała się „Waszecie" (tj. formułą szlachecką). Czy więc można mówić o emancypacji w murach grodzieńskiego klasztoru? Odpowiedź przecząca wynika z tego, że: 1) forma „Waszecie" określała również osoby nieszlacheckiego pochodzenia, 2) w odpowiedzi na mój list s. Małgorzata Borkowska OSB wyjaśniła to, czego w dotąd wydanych źródłach nie mogłem znaleźć: w klasztorach „Waszecie" było formą, w jakiej zwracano się również do sióstr nieszlacheckiego pochodzenia.